Skip to main content

Lug'at — AI atamalari

AI dunyosida ko'p atama ingliz tilidan kelgan va chalkash tuyuladi. Bu lug'at — eng ko'p uchraydigan tushunchalarning sodda izohi, o'zbek tilida. Har atama yonida tegishli to'liq qo'llanmaga havola bor.

Asosiy tushunchalar​

AI (Sun'iy intellekt) — kompyuterning odam kabi vazifalarni (tushunish, yozish, qaror qabul qilish) bajarishi. Eng keng atama. → AI nima

ML (Machine Learning, mashina o'rganishi) — kompyuter ma'lumotdan namuna o'rganadigan usul, qo'lda dasturlanmaydi.

LLM (Katta til modeli) — juda ko'p matnda o'qitilgan, keyingi so'zni bashorat qiluvchi model. ChatGPT, Claude — LLM'lar. → AI nima

Model — o'qitilgan AI tizimi (masalan, GPT, Claude, Gemini). → Qaysi modelni tanlash

Multimodal — matn bilan birga rasm, audio, videoni ham tushunadigan model.

Model va token​

Token — modelning matn "bo'lagi": so'z, so'z qismi yoki belgi. Narx va limit tokenda o'lchanadi. → AI nima

Kontekst oynasi (context window) — model bir vaqtda "eslab tura oladigan" maksimal token miqdori. → Kontekst oynasi

Parametr — modelning ichki "sozlamalari" soni; ko'pi odatda kuchliroq (lekin sekinroq, qimmatroq).

Tier (o'lcham) — bir oiladagi model kattaligi: kichik (tez, arzon) → katta (kuchli, qimmat). → Qaysi modelni tanlash

Training cutoff — model o'qitilgan ma'lumotning eng so'nggi sanasi; undan keyingi voqealarni bilmaydi.

Temperature — javob "ijodkorligi"ni boshqaruvchi parametr: past = aniq/barqaror, yuqori = xilma-xil/ijodiy.

Latency (kechikish) — so'rovdan javobgacha o'tgan vaqt. → Javob tezligi

Prompting​

Prompt — modelga beriladigan ko'rsatma yoki savol. → Prompt asoslari

System prompt — modelning rolini va qoidalarini belgilovchi "asosiy ko'rsatma". → System prompt

Zero-shot — misolsiz, faqat ko'rsatma bilan so'rash.

Few-shot — promptda bir nechta misol berib, modelni yo'naltirish. → Few-shot va CoT

Chain-of-Thought (CoT) — modeldan "qadam-baqadam fikrla" deb so'rash; murakkab mantiqda aniqlikni oshiradi. → Few-shot va CoT

Gallyutsinatsiya (hallucination) — model ishonch bilan noto'g'ri yoki to'qib chiqarilgan javob berishi. → AI nima

Structured output — javobni qat'iy formatda (masalan JSON) qaytarish. → Hujjat avtomatlashtirish

Agent va MCP​

Agent — faqat matn yozmasdan, vositalar (tool) orqali harakat qiladigan AI (fayl o'qiydi, API chaqiradi, vazifa bajaradi).

Tool (asbob) / function calling — modelning tashqi funksiyani chaqirishi (qidiruv, hisob, API).

MCP (Model Context Protocol) — agentni tashqi tizimlarga ulashning standart protokoli. → MCP nima

MCP server — agentga aniq imkoniyatlar (tool, ma'lumot) beradigan dastur. → MCP server yozish

stdio / HTTP transport — MCP server bilan ulanish usuli: lokal jarayon yoki tarmoq orqali. → MCP ulash

Prompt injection — zararli matn orqali agentni aldab, noto'g'ri buyruq bajartirish hujumi. → MCP xavfsizligi

Orkestrator — ko'p agentli tizimda vazifani bo'lib, ishchi agentlarga taqsimlovchi agent. → Ko'p agentli tizimlar

Agent xotirasi — agentning suhbatlar orasida ma'lumotni saqlab qolishi. → Agent xotirasi

CLAUDE.md — Claude Code agenti uchun kontekst, qoida va xotira fayli. → CLAUDE.md fayli

Bilim va ma'lumot​

RAG (Retrieval-Augmented Generation) — modelga javob berishdan oldin tegishli hujjatlarni topib berib, aniqlikni oshirish usuli.

Embedding — matnni model tushunadigan raqamlar vektoriga aylantirish; o'xshashlik qidiruvi uchun ishlatiladi.

Vektor baza (vector DB) — embedding'larni saqlab, ma'no bo'yicha qidiradigan baza.

Fine-tuning — tayyor modelni o'z ma'lumotingizda qo'shimcha o'qitib, vazifaga moslashtirish.

Ikkinchi miya (second brain) — shaxsiy bilimlarni tizimli saqlash va AI bilan ishlatish. → Ikkinchi miya

Optimizatsiya va xarajat​

Token tejash — kerakSiz tokenni kamaytirib, narx va tezlikni yaxshilash. → Token tejash

Model routing — vazifaga qarab arzon yoki kuchli modelni tanlash. → Token tejash

Prompt caching — takrorlanuvchi kontekstni keshlab, narx va kechikishni kamaytirish.

Batch (paketli ishlov) — ko'p so'rovni birga, arzonroqda qayta ishlash.

Avtomatlashtirish​

Workflow — bosqichlardan iborat avtomatik ish jarayoni. → n8n + AI

Webhook — bir tizim boshqasiga hodisa yuz berganda yuboradigan avtomatik signal.

Cron — vazifani belgilangan vaqtda avtomatik ishga tushiruvchi rejalashtiruvchi. → Rejalashtirilgan agentlar

Idempotentlik — bir amalni necha marta takrorlasang ham natija bir xil bo'lishi (avtomatlashtirishda muhim). → Rejalashtirilgan agentlar

Keyingi qadamlar​